Witamina B3 to zbiorcza nazwa substancji, do których należą kwas nikotynowy (niacyna) i jego amidowa pochodna - nikotynamid (niacynamid). Oba te związki wykazują w organizmie podobne właściwości i są mu niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania.

Niacyna (witamina B3, PP) - właściwości, występowanie, skutki uboczne

Synonimem jest także nazwa "witamina PP" - stanowi to skrót z języka angielskiego od "pellagra preventive factor", co oznacza czynnik przeciwpelagryczny. Już w XVIII wieku wykazano istnienie zależności pomiędzy wystąpieniem pelagry a dietą, która bazowała głównie na kukurydzy ubogiej w niacynę. Data odkrycia przypada jednak na rok 1873, w którym austryjacki chemik, Hugo Weidel, przeprowadził badania nad nikotyną i jej pochodnymi. Nazwa witamina B3 została nadana, ponieważ była to trzecia w kolejności odkryta witamina z grupy B, natomiast niacyna to skrót z języka angielskiego: niacin - nicotinic  acid and vitamin.

Witamina PP - jakie funkcje pełni w organizmie?

Niacyna spełnia ważną rolę w procesach metabolicznych organizmu. Wchodzi ona w skład koenzymu NAD (dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy) oraz koenzymu NADP (fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego). Te z kolei stanowią przenośniki elektronów w reakcjach utleniania i redukcji, np. w reakcji oddychania komórkowego. Koenzym NAD jest niezbędnym elementem w procesie metabolizmu węglowodanów, białek i tłuszczów, natomiast koenzym NADP bierze udział w reakcjach anabolicznych: syntezie kwasów tłuszczowych i cholesterolu.

Właściwości witaminy B3

Witamina B3 należy do zespołu witamin z grupy B, w związku z czym jest rozpuszczalna w wodzie. Z chemicznego punktu widzenia kwas nikotynowy to inaczej kwas 3-pirydynokarboksylowy, czyli pochodna pirydyny. Niacyna to ciało stałe w postaci bezbarwnych kryształów. W organizmie ludzkim produkowana jest z tryptofanu, który jest aminokwasem egzogennym - musi zostać dostarczony z pożywieniem. Jednak aby wyprodukować 1 mg niacyny, ciało ludzkie zużywa 60 mg tryptofanu. Reakcja ta nie ma jednak pierwszeństwa, a tryptofan zużywany jest przede wszystkim do odbudowy nukleotydów pirymidynowych i zachowania bilansu azotowego. Synteza chemiczna opiera się na utlenianiu, za pomocą nadmanganianu potasu, chinoliny lub 3 - metylopirydyny.

Niacyna - jak działa i na co pomaga?

Niacyna, przede wszystkim, odpowiada za prawidłowy metabolizm węglowodanów, białek i tłuszczów, a to wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Przypisuje się jej właściwości pozytywnego wpływu na mózg i stan psychiczny. W badaniach na szczurach wykazano, że może zmniejszać poziom lęku. U niektórych osób stosujących suplementację preparatami witaminy B3 zaobserwowano wzrost pewności siebie i samooceny. Niacyna bierze udział w tworzeniu erytrocytów, ale także w syntezie hormonów płciowych, insuliny, tyroksyny czy kortyzolu. Nieprawidłowości w stężeniach tych hormonów odpowiadają za wiele poważnych chorób, w tym cukrzycę czy choroby tarczycy. Bardzo ważnym aspektem jest wpływ witaminy PP na cholesterol. Reguluje jego poziom poprzez działanie na zmniejszenie stężenia VLDL, a co za tym idzie LDL (czyli "złego cholesterolu") oraz zwiększenie HDL (czyli "dobrego cholesterolu"). Dodatkowo witamina B3 ma zdolność rozszerzania naczyń krwionośnych. Biorąc pod uwagę te dwie właściwości, niacyna wykazuje niebagatelny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Pomaga w prewencji rozwoju miażdżycy oraz zapobiega ostrym incydentom chorób wieńcowych, w tym zawałom i udarom niedokrwiennym mózgu. Obniża cisnienie krwi oraz odpowiada za wzrost poziomu adiponektyny w komorkach tluszczowych. Hormon ten wykazuje dzialanie przeciwmiażdżycowe. To jednak nie koniec właściwości niacyny. Wpływa ona także na kondycję skóry i włosów oraz na pracę układu trawiennego. Możliwe jest wykorzystanie witaminy B3 w terapii trądziku, z uwagi na jej zdolność przenikania do głębszych warstw skóry. Dzięki temu można stosować ją na przebarwienia i zmiany zapalne skóry. Dodatkowo wzmaga produkcje kolagenu, co pozwala na zachowanie jędrnosci skóry. Witamina PP jest antyoksydantem - hamuje powstawanie wolnych rodników, zmniejsza stres oksydacyjny i działa przeciwzapalnie. Istnieją doniesienia, które mówią, że witamina B3 może poprawiać zdolność do utrzymania erekcji w przypadku jej zaburzeń. Z uwagi na wpływ na produkcję hormonów płciowych może powodować poprawienie poziomu obniżonego libido.

Witamina PP - objawy i skutki niedoboru

Objawy niedoboru witaminy PP objawiają się w postaci pelagry. Chorobę charakteryzują następujące objawy:  

• pigmentowa wysypka, widoczna szczególnie na odsłoniętych częściach ciała, wynikająca z fotowrażliwości; 
• jasnoczerwone zabarwienie i zapalenie języka;  
• zmiany w układzie pokarmowym (najczęściej biegunki), mogąc prowadzić do torsji; 
• otępienie;  
• inne objawy neurologiczne: depresja, apatia, zanik pamięci, ból głowy, zmęczenie; 
• ataksja, czyli trudność w zachowaniu koordynacji ciała. 

Pozostałe objawy niedobory niacyny to np. zespól krowiego lub czarnego języka, czyli widoczne na języku owrzodzenia z czerniejącym nabłonkiem. Owrzodzenia krwotoczne mogą występować także innych błonach śluzowych przewodu pokarmowego lub w pochwie. Pacjenci z niedoborem witaminy B3 zgłaszają także zmniejszoną tolerancję na zimno, co wiąże się ze spowolnieniem metabolizmu.

Wśród przyczyn niedoboru wyróżnić można:  

• czynnik dietetyczny (dieta uboga w witaminę PP); 
• choroba Hartnupów -  genetycznie dziedziczone zaburzenie transportu tryptofanu w jelicie cienkim i kanalikach nerkowych; 
• długotrwałe przyjmowanie izoniazydów - leków przeciwgruźliczych; 
• nowotwory (rakowiak), które zmieniają metabolizm tryptofanu do serotoniny; 
• nadmierne spożycie alkoholu. 

Zaburzenia w metabolizmie niacyny i zmniejszony poziom tej witaminy obserwuje się w takich schorzeniach jak schizofrenia, choroba Hodkina, depresja i hipercholesterolemia.

Warto także wspomnieć o objawach nadmiaru witaminy B3. Beda one manifestowały się pod postacią swędzenie i zaczerwienienia skóry, mdłości, hiperglikemii, arytmii czy boli brzucha. Niebezpiecznym działaniem przy przedawkowaniu niacyny jest uszkodzenie wątroby. Dlatego też w czasie przyjmowania dawek leczniczych należy monitorować parametry wątroby i badać stężenie osoczowe jej enzymów.

Niacyna - gdzie występuje?

Biosynteza niacyny w ludzkim organizmie nie jest wystarczająco wydajna, aby pokryć dobę zapotrzebowanie. W związku z tym człowiek powinien spożywać żywność zawierającą witaminę B3. Obfite w nią są produkty i przetwory mięsne, głównie wołowina (7,6 - 8,4 mg/100 g), drób (4,7 - 14,7 mg/100 g) i ryby morskie (8,0 mg/100 g). Najwyższą zawartością odznaczają się drożdże, które zawierają 40 - 50 mg witaminy PP w 100 g produktu. Wartymi uwagi pozostają również otręby pszenne (30 - 35 mg/100 g), orzeszki ziemne (17,2 mg/100 g) czy grzyby (4,6 mg/100 g).

Niacyna występuje także w kukurydzy, ale nie jest dobrze wchłaniania przez organizm ludzki, ponieważ związana jest chemicznie z weglowodanami. Na zwiększenie wchłaniania wpływa specjalny proces obróbki nazywany nixtamalizacją. Polega on na gotowaniu kukurydzy w wodzie wapiennej.

Niacyna - jak przyjmować?

Najbezpieczniejszym sposobem dostarczania organizmowi witaminy B3 jest przyjmowanie jej z pożywieniem. Niestety w pewnych przypadkach może okazać się to niewystarczające i wtedy należy uzupełnić niedobory przyjmując leki lub suplementy, najczęściej pod postacią tabletki, choć witamina PP może być także podawana domieśniowo. Zalecane dzienne spożycie niacyny dla dorosłych wynosi 14 mg/dobę w przypadku kobiet i 16 mg/dobę w przypadku mężczyzn. Naukowcy wyznaczyli także pewną granicę, określaną jako górny poziom spożycia niacyny, która nie powinna być przekroczona po zsumowaniu przyjętej niacyny ze wszystkich źródeł. Dla dorosłych wynosi ona 35 mg na dobę. Trudno jednak przeskoczyć ten poziom poprzez sposób odżywiania. Objawy nadmiaru występują w czasie przedawkowania tabletek.

W przypadku wystąpienia dużych niedoborów konieczna może być suplementacja specjalnymi preparatami. Dawka zapobiegawcza niacyny wynosi 50 mg dwa lub trzy razy dziennie, natomiast lekarze specjaliści mogą zlecić w określonych sytuacjach przyjmowanie wysokich dawek leczniczych, sięgających nawet do 200 mg trzy lub cztery razy dziennie.

Pacjenci chorzy na cukrzycę powinni uważać na kwas nikotynowy, ponieważ zmniejsza on wrażliwość na insulinę.

Stosując suplementację witaminą B3 warto liczyć się z możliwymi działaniami niepożądanymi:

• Objawy żołądkowo-jelitowe: niestrawność, wzdęcia, biegunka; 
• Nasilenie choroby wrzodowej; 
• Hiperurykemia i dna moczanowa ; 
• Arytmia, tachykardia, palpitacje; 
• Zawroty głowy i migreny; 
• Zaburzenia widzenia: nieostre widzenie, obrzęk siatkówki, zapalenie spojówek; 
• Miopatia; 
• Hepatotoksyczność; 

Najbardziej charakterystycznym działaniem ubocznym stosowania  niacyny jest jednak tzw. flushing effect. Zjawisko to jest odczuwane przez pacjenta jako kłujące, piekące uderzenie gorąca, nagłe zaczerwienienie, występujące szczególnie na twarzy, ramionach, klatce piersiowej, obrazujące się jako rumień. Przyczyną jest rozszerzanie skórnych naczyń krwionośnych. Można jednak zapobiegać lub zmniejszyć nasilenie tego efektu. Na początku terapii powinno się zacząć stosować małe dawki przed snem, a tabletki popijać szklanką zimnej wody. Korzystne może okazać się przyjmowanie niacyny w trakcie trwania posiłku, a nie po nim, a także stosowanie zapobiegawczo aspiryny lub ibuprofenu. Posiłek ten nie powinien  być jednak zbyt ostry lub gorący, ponieważ są to czynniki, które również doprowadzają do rozszerzenia skórnych naczyń krwionośnych. Należy unikać gorących kąpieli i alkoholu na godzinę przed i na godzinę po połknięciu tabletki. 

Flushing effect potrafił być dla niektórych pacjentów na tyle dotkliwy, że rezygnowali oni z terapii. Z myślą o nich powstała specjalna forma - heksonikotynian inozytolu, jednak jego stosowanie uznaje się za kontrowersyjne. Sugeruje się, że witamina B3 podawana w takiej formie nie jest przyswajalna przez organizm i nie wywołuje oczekiwanych rezultatów.